Reforma administracyjna 1874 roku
W dniu 1 maja 1874 roku władze pruskie przeprowadziły reformę administracyjną powiatu prudnickiego. W ramach tej reformy powoływano zbiorcze okręgi urzędowe, które dzisiaj nazwalibyśmy gminami zbiorczymi. Przed reformą niemal każda wieś uważana była za samodzielną jednostkę administracyjną najniższego szczebla (gminę). Ponieważ Ścinawa Mała w roku 1845 została podzielona na Steinau Stӓdel i Steinau Dorf, obie miejscowości pod względem administracyjnym były sobie równe, podobnie jak Schweinsdorf (Piorunkowice). Przedstawicielami tych miejscowości na szczeblu powiatu (Kreis Neustadt) byli zwykle najbogatsi mieszkańcy, właściciele największych gospodarstw lub prominentni rzemieślnicy. Reforma miała ten stan uporządkować i stworzyć gminy, które miały mieć podobny potencjał ludnościowy i gospodarczy. W ramach reformy ze Steinau Stӓdel, Steinau Dorf i Schweinsdorf (Ścinawa miasteczko, Ścinawa wieś i Piorunkowice) utworzono okręg urzędowy Piorunkowice (gminę zbiorczą Piorunkowice).
Pierwszy wójt gminy – Theodor Stӧbe
Pierwszym wójtem gminy został Theodor Stӧbe – prominentny właściciel pałacu i ziemi w Piorunkowicach (ok 180 hektarów). Stӧbe był emerytowanym rotmistrzem dragonów pruskiej armii. Jego rodzina kupiła majątek w Piorunkowicach w połowie XIX wieku. Theodor jako spadkobierca tego majątku i emerytowany wojskowy cieszył się dużym autorytetem, a nabyte w wojsku umiejętności predestynowały go do objęcia obowiązków urzędnika państwowego w powiecie prudnickim - wójta gminy Piorunkowice. Do zadań gminy należało utrzymanie porządku, w tym bezpieczeństwa, gospodarowanie mieniem gminnym, prowadzenie ksiąg stanu cywilnego i pobór podatków.
Graf von Matuschka – największy właściciel dóbr
Największym i najbogatszym właścicielem dóbr w Ścinawie Małej był Graf von Matuschka, Freiherren von Topolczan und Spaetgen. Był to zniemczony, pochodzący z Czech i Moraw ród szlachecki. Status społeczny wynikający z urodzenia i umiejętności prowadzenia wielu przedsięwzięć politycznych, gospodarczych i finansowych uplasował ród Matuchków wśród elity nie tylko Śląska, ale też państwa pruskiego. Z pobieżnych danych wynika, że ród Matuschków był właścicielem ok 10 posiadłości ziemskich na Śląsku, liczących łącznie ok 6000 hektarów. Do zarządzania tak rozległymi dobrami Matuschkowie zatrudniali prawników, ekonomistów i inżynierów nadzorujących pracę w majątkach ziemskich, browarach, gorzelniach, cegielniach w energetyce, na kolei itp. Prawdopodobnie już w I połowie XIX wieku głównymi rezydencjami rodu były pałace w Pyszczynie (powiat świdnicki) i Biechowie (powiat nyski). Dobra Matuschków stanowiły coś w rodzaju fundacji rodzinnej, gdzie najważniejszą osobą był najstarszy przedstawiciel rodu. Majątek rodowy nie był dzielony na członków rodziny, ani nie był dziedziczony w postępowaniach spadkowych. Majorat zakładał przydział określonych funkcji w fundacji oraz zapewniał dochody wszystkim członkom rodziny. Zainteresowanych odsyłam do Wikipedii, w tym do stron opisujących wspomniane pałace. Historia Matuschków może być inspiracją do wielu scenariuszy filmowych. Są tam sławne małżeństwa i rozwód, kariery wojskowe, przemiana feudalizmu w kapitalizm, postęp techniczny, walka polityczna, amerykańska fortuna i amerykańskie sankcje, a nawet udział w grupie, która przeprowadziła zamach na Hitlera w Wilczym Szańcu.
Przepaść społeczna i zmiana polityczna
Wracając do tematu, w Ścinawie Małej w II połowie XIX wieku nie mieszkały osoby, które miałyby odpowiedni status społeczny, autorytet, umiejętności i chęci kierowania gminą zbiorczą.
Między właścicielem dóbr w Piorunkowicach panem Stӧbe a właścicielem dworu w Ścinawie, hrabią Matuschka istniała przepaść społeczna. Stӧbe był tylko lokalnym właścicielem ziemskim i emerytowanym żołnierzem. Władze Śląska, powiatu i gminy były petentami u Matuschki, a Matuschka zarządzał dobrami w Ścinawie poprzez swoich pracowników i dzierżawców.
Ta sytuacja zaczynała ulegać zmianie, kiedy w Niemczech pojawił się narodowy socjalizm. Hitler lubił szlachtę, ale tylko tą, która ulegała jego propagandzie i wspierała III Rzeszę. Ród Matuschków był związany z chrześcijańsko demokratyczną partią Zentrum i w okresie dochodzenia do władzy Hitlera, Matuschkowie tracili swoją pozycję polityczną.
Przeniesienie siedziby gminy do Ścinawy Małej
Dwór w Ścinawie Małej już na początku XX wieku prawdopodobnie był dzierżawiony przez przedsiębiorcę Josefa Iwana. Na początku lat trzydziestych XX wieku Matuschkowie postanowili spieniężyć dużą część swoich posiadłości. W tym celu rozparcelowali i sprzedali większość swoich posiadłości ziemskich, w tym folwarki i zakłady przemysłowe. Dwór w Ścinawie Małej wykupił dotychczasowy dzierżawca – Josef Iwan. W 1936 roku siedzibę gminy przeniesiono z Piorunkowic do Ścinawy Małej. Przypuszczam, że w Piorunkowicach po śmierci wójta Theodora Stӧbe spadła jakość świadczonych usług i dlatego kierowanie gminą powierzono Josefowi Iwanowi - energicznemu przedsiębiorcy o ustalonej pozycji materialnej i autorytecie w Ścinawie Małej. Gmina zbiorcza w Ścinawie Małej utrzymała się aż do roku 1945.
Gmina zbiorcza Ścinawa Nyska i układ komunikacyjny
1 maja 1874 roku w ramach reformy administracji powiatu nyskiego utworzono gminę zbiorczą Ścinawa Nyska. W skład gminy weszła Ścinawa Nyska, Jagielnica, Węża i Gryżów. Ten stan utrzymał się aż do roku 1945. Przypuszczam, że w 1945 roku budynek administracyjny gminy Ścinawa Nyska oceniono jako nowoczesny i lepiej przystosowany do funkcjonowania siedziby Gromady Ścinawa Nyska, W Ścinawie Małej stan techniczny ratusza budził wiele zastrzeżeń (budynek miał ponad 200 lat bez gruntownych remontów) a budynek dworu był przystosowany do funkcji gastronomicznej i tanecznej. Ulokowanie w nim wielu biur musiałoby się wiązać z poważną przebudową wnętrza.
Ciekawostką istniejącej od roku 1874 do 1945 gminy zbiorczej Piorunkowice/Ścinawa Mała w powiecie prudnickim jest układ komunikacyjny. Droga ze Ścinawy Małej do Piorunkowic wiodła przez gminę Ścinawa Nyską i powiat nyski. Nie można jednak wykluczyć, że pomimo wybudowania utwardzonej drogi ze Ścinawy Nyskiej do Piorunkowic, Ścinawianie często korzystali z brodów w okolicy Szlaufmili, co znacznie skracało dystans i podróż do Piorunkowic nie wymagała korzystania z dróg w gminie Ścinawa Nyska.
Ścinawa Mała, gmina Piorunkowice 1874-1936