Strona Główna

Steinau Stӓdel, Steinau Dorf

Ścinawa Mała utraciła pełnię praw miejskich w 1742 roku. Pruskie władze zmieniając status miejscowości dążyły do optymalizacji kosztów administracyjnych.

Trudno odmówić racjonalności tego działania i z pewnością ten model zarządzania sprawdzał się od roku 1742 aż do lat trzydziestych XIX wieku. Ścinawa Mała była miasteczkiem targowym (Marktflecken) z dużą liczbą mieszkańców zajmujących się rolnictwem. Zniesienie pańszczyzny i poddaństwa chłopów zapoczątkowane w Prusach w roku 1807 niemal natychmiast zaczęło przynosić określone rezultaty. Pańszczyzna nie była obowiązkowa, ale wolność nie była bezwarunkowa. Zgodnie z ówczesnym prawem, chłopi mogli przejąć na własność dzierżawioną ziemię pod warunkiem oddania 1/3 lub nawet połowy ziemi na rzecz dotychczasowego pana. W tej sytuacji wielu rolników godziło się na odpracowanie wartości potencjalnie traconych gruntów, aby utrzymać swoje gospodarstwa. Wprowadzana w Prusach od 1810 roku wolność gospodarcza skutkowała rozwojem rzemiosła i w połączeniu z ze zniesieniem pańszczyzny wygenerowała dużą liczbę ludzi poszukujących pracy. Źródła wskazują, że już w wieku XVIII w Ścinawie, w okolicznych wsiach i miasteczkach wielu rolników sezonowo trudniło się stolarstwem, garncarstwem, tkactwem i pracowało u okolicznych rzemieślników nabywając stosowne umiejętności.

Taki stan rzeczy w pierwszej połowie XIX wieku zmieniał strukturę społeczną miejscowości. Obok tradycyjnego rolnictwa rozwijało się rzemiosło i handel. Zwarta zabudowa założonej zgodnie z prawem magdeburskim/niemieckim Ścinawy Małej ulegała zmianie. Rzemieślnicy, urzędnicy i kupcy cenili sobie bliskość rynku i miejskie życie. Rolnicy z kolei potrzebowali zagród, stodół i swobody w użytkowaniu siedliska.

Zaburzeniu uległa trwająca przez wieki struktura własności i układ urbanistyczny Ścinawy Małej

Przypominam, że miasteczko jeszcze na początku XIX wieku było dobrem należącym do pana rezydującego w Dworze, funkcjonowała tu parafia i kościół – enklawa Księstwa Nyskiego z majątkiem ziemskim oraz mieszkali podwładni księcia realizujący zadania wynikające z nadanych miejscowości przywilejów (targ, młyn, łowiectwo, gospodarka leśna). Postfeudalne zależności gospodarcze i finansowe spowodowały zróżnicowanie źródeł dochodów. Dotychczasowi właściciele wsi i miasteczek stali się beneficjentami opłat lub pracy rolników wykupujących ziemię. Chłopi mogli dowolnie dysponować owocami swojej pracy i sprzedawać je na wolnym rynku. Zaczęli też budować swoje siedliska na swoich gruntach blisko miasta, co ułatwiało sprzedaż i minimalizowało uciążliwości związane z prowadzeniem gospodarstwa w stosunkowo ciasnej przestrzeni miejskiej. W warunkach Ścinawy Małej wydłużeniu uległa ulica Niemodlińska.

Władze pruskie dostrzegały te zmiany i rosnące dochody obywateli. Dostrzegały też towarzyszące wspomnianym zmianom trudności w stosowaniu przepisów podatkowych. Kłopoty wynikały głównie z innego sposobu opodatkowania rzemieślników, kupców i rolników. Po utracie praw miejskich w 1742 roku zaistniała możliwość lawirowania między różnymi sposobami opodatkowania. W tej sytuacji, w celu uproszczenia sposobu naliczania podatków, Ścinawa Mała została podzielona na dwie miejscowości - Steinau Stӓdel i Steinau Dorf.

Podział na Steinau Stӓdel i Steinau Dorf

Ścinawa Mała nie była wyjątkiem w takich zmianach administracyjnych. Status osady targowej, czyli Marktflecken uprościł sposób naliczania podatków z działalności pozarolniczej. Stӓdel oznacza miasteczko. Ludność mieszkająca w miasteczku czerpała dochody z handlu, rzemiosła i usług. Dorf, czyli wieś czerpała dochody z rolnictwa i była obciążona podatkiem gruntowym.

Mapa z przełomu wieku XIX i XX. Nad nazwą Steinau Stӓdel widać nazwę Steinau Dorf.



Rok 1908: koniec podziału, nowy początek Ścinawy

Ten stan rzeczy istniał do roku 1908. W obliczu planowanych dużych inwestycji (most, kolej, elektryfikacja, wodociąg) i rozwoju rzemiosła w Steinau Dorf, władze pruskie połączyły obie miejscowości przywracając nazwę Steinau dla obu jednostek terytorialnych. Likwidacja urzędu sołtysa w Steinau Dorf spowodowała zmianę składu magistratu w Steinau poprzez włączenie reprezentacji obecnej ulicy Niemodlińskiej. Większa miejscowość miała lepsze możliwości finansowania planowanych w przyszłości inwestycji i była lepiej prezentowana we władzach powiatu Neustadt (Prudnik).

Myślę, że ten artykuł w dużej mierze tłumaczy zamieszanie wokół statusu administracyjnego Ścinawy Małej. Razem z artykułem pt. Marktflecken wyjaśnia rozbieżności mające swoje korzenie w pruskiej polityce administracyjnej.

Korzystając z okazji zamieszczam fragment niemieckiej mapy z 1939 roku, na której zaznaczyłem Steinfeld (ścinawskie pole). Intuicja podpowiada, że może to być historyczny ślad nadania ziemi z okresu lokacji Ścinawy Małej.

Ziemia na wschód od ulicy Niemodlińskiej i na północ od ulicy Piastowskiej należała do pana mieszkającego w Dworze. To na niej zostali uwłaszczeni jego poddani. Ziemie na przedłużeniu ulicy Prudnickiej, prawdopodobnie były uposażeniem kościoła i parafii w Ścinawie Małej aż do sekularyzacji w roku 1810. Do takiego wniosku skłania mnie analiza układu dróg w okolicy plebanii i cmentarza.