Strona Główna
Kluczowe wydarzenia XIX wieku w Ścinawie Małej
Przegląd najważniejszych momentów, które ukształtowały oblicze Ścinawy Małej i całego regionu w ciągu jednego stulecia.
1
1807
Wojna napoleońska — oblężenie Nysy przez wojska francuskie
2
1810
Sekularyzacja majątków kościelnych i zniesienie pańszczyzny w Prusach
3
1831–1866
Epidemie cholery i tyfusu głodowego dziesiątkują ludność Śląska
4
1876
Otwarcie linii kolejowej z Prudnika do Nysy i Koźla
Powodzie
Czterokrotne katastrofalne wylewy Ścinawki: 1813, 1854, 1888, 1891
Modernizacja dróg
Wielka pruska akcja budowy i modernizacji sieci drogowej w II połowie XIX w.
Skok cywilizacyjny
Likwidacja analfabetyzmu, poczta, kolej i nowe prawo gospodarcze
Wojna napoleońska 1807–1813
Najważniejszym wydarzeniem XIX wieku w rejonie Ścinawy Małej była wojna prusko francuska, czyli wojna armii króla Prus Fryderyka Wilhelma II z wojskami Napoleona Bonaparte. W 1807 roku w lutym wojska francuskie zaczęły oblężenie Nysy, zakończone 3 czerwca zdobyciem twierdzy. Trwające ponad 100 dni oblężenie miasta mocno dało się we znaki mieszkańcom miasta i okolicznych miejscowości. Wojska francuskie, zgodnie z ówczesnymi zasadami, wykorzystywały lokalne zasoby żywności i furażu.
Harcownicy Napoleona
Szczególnie groźne były oddziały tzw. harcowników. Były to lekkie oddziały rozpoznawcze, z których chętnie korzystał Bonaparte do zaopatrywania swoich wojsk. To właśnie te oddziały jako pierwsze, niespodziewanie docierały do wsi i miasteczek uniemożliwiając ukrycie lub wywiezienie zapasów żywności. Wojska napoleońskie pozostawały w Nysie do połowy listopada 1808 roku
Legia Polsko-Włoska
W kwietniu 1807 roku w Prudniku na mocy dekretu Napoleona została powołana Legia Polsko-Włoska złożona głównie z dezerterów i jeńców armii pruskiej oraz resztek Legionów Polskich we Włoszech.
Powrót z Rosji
Po klęsce Napoleona w Rosji, Nysa i Prudnik znów „gościły” armię Bonapartego. Tym razem był to cień wielkiej potęgi. Na mocy porozumień Królestwo Prus ciągle jeszcze formalnie dotrzymywało porozumień z Francją. Nie było walk, ale np. Prudnik liczący wówczas ok 3,5 tysiąca mieszkańców musiał utrzymywać kilkanaście tysięcy żołnierzy francuskich powracających z Rosji. Takie miejscowości jak Ścinawa Mała znów stały się areną konfiskat i kontrybucji.
Lazaret francuski w roku 1813
Sytuację pogarszał stan fizyczny stacjonujących w mieście żołnierzy. Wielu z nich wymagało opieki medycznej i przywlekło ze sobą wiele chorób, w tym zakaźnych.
Ostatecznie w sierpniu 1813 wojska francuskie opuściły rejon Prudnika i w końcu listopada, po oblężeniu przez armię pruską i rosyjską opuściły Nysę.
Zakończenie wojny w tym rejonie nie było jednoznaczne z ustaniem uciążliwości w postaci kontrybucji i świadczeń na rzecz wojska. Tym razem Prusy występując przeciw Francuzom, w konfederacji z Rosją intensywnie odbudowywały swoje siły zbrojne. Ciężar tych obciążeń mocno dotykał ludzi w całych Prusach, w tym oczywiście obie Ścinawy.
Sekularyzacja, zniesienie pańszczyzny i wolność gospodarcza
Zniesienie poddaństwa chłopów (1807–1811)
Duże znaczenie gospodarcze miało zniesienie w okresie napoleońskim poddaństwa chłopów w Prusach w latach 1807 – 1811. Trwające przez niemal cały XVIII wieku protesty i bunty chłopskie dostały nowy impuls. Chłopi w pierwszym okresie błędnie interpretowali otrzymaną wolność. Ceną wolności było zrzeczenie się 1/3 lub połowy użytkowanego pola na rzecz pana. Do utrzymania porządku wielokrotnie wzywano wojsko. W rejonie Ścinawy nie odnotowano większych rozruchów związanych z buntami chłopów. Przyjmuje się, że w tym wypadku chłopi stosowali tzw. bierny opór, który był tak naprawdę pracą tylko z pozoru, albo niewstawianiem się do pracy.
Sekularyzacja majątków kościelnych (1810)
W okresie napoleońskim miała miejsce sekularyzacja majątków kościelnych w Prusach w 1810 roku. Przestało formalnie istnieć Księstwo Nyskie. Wiele majątków kościelnych zostało znacjonalizowanych, a niektóre klasztory zostały rozwiązane z dnia na dzień. Wiele zakonnic i zakonników musiało opuścić klasztory i znaleźć swoje nowe miejsce w życiu.
Nowe prawo gospodarcze i rozkwit rzemiosła
W 1810 w Prusach wprowadzono też nowe prawo dotyczące wolności gospodarczej. Razem z późniejszymi poprawkami zniesiono przywilej 1 mili i obowiązek zrzeszania się w cechach rzemieślniczych. Wraz z rosnącą liczbą ludności, nowe prawo spowodowało dynamiczny wzrost liczby rzemieślników i zakładów przemysłowych. W Ścinawie Małej nowe prawo zaowocowało powstaniem wielu warsztatów szewskich, krawieckich, stolarskich, gospodarstw ogrodniczych i firm budowlanych. W opisie z połowy XIX wieku podaje się, że w Ścinawie Małej istniały 73 warsztaty rzemieślnicze przy liczbie mieszkańców wynoszącej ok 1450 osób.

Szkolnictwo w Prusach i Ścinawie Małej
Obowiązek szkolny w Prusach teoretycznie wprowadzono w roku 1717. Regulamin szkolny wprowadzono w roku 1763 określając minimalne standardy nauczania. Jednak dopiero król Fryderyk Wilhelm III w 1819 wprowadził egzekwowany system edukacji, a szkoły stały się instytucją państwową. Nowy budynek szkoły w Ścinawie Nyskiej wybudowano w 1830 roku (dzisiaj już nie istnieje). Budynek ten był kilkakrotnie remontowany i rozbudowywany by sprostać wymogom edukacji kilku roczników dzieci w osobnych salach. Nie znalazłem danych o starym budynku szkolnym w Ścinawie Małej, ale bardzo często naukę w szkole prowadził jeden nauczyciel mając w klasie kilka roczników dzieci. W Ścinawie Małej z pewnością można było wykorzystać salki katechetyczne na plebanii i w kościele. Ponieważ szkoły były instytucją państwową, wynajem sali lekcyjnych mógł także zasilać konto właściciela Dworu i gospodarza ratusza.
Pruska sala lekcyjna w połowie XIX wieku
Szkolnictwo w Prusach wzmocnili dawni zakonnicy i zakonnice. Byli bardzo często ludźmi dobrze wykształconymi, a posada nauczyciela zapewniała godziwe życie. Nowy i nowoczesny jak na tamte czasy budynek szkolny w Ścinawie Małej powstał dopiero w roku 1903. Dokładnie to jest ten, który został rozbudowany i w nowej formie istnieje do dzisiaj jako Zespół Szkolno-Przedszkolny w Ścinawie Małej.
Kościoły Ścinawy w XIX wieku
Ścinawa Nyska — dzieła Willmanna
Początek XIX wieku w kościele w Ścinawie Nyskiej oznaczał wzbogacenie wystroju. Dobre kontakty proboszcza z władzami likwidowanego księstwa biskupiego zaowocowały przeniesieniem części wystroju zamykanych klasztorów do kościoła w Ścinawie Nyskiej. W ten sposób do świątyni trafiły dzieła Michaela Willmanna, zwanego śląskim Rembrandtem. Łącznie w Ścinawie Nyskiej znajduje się jeden obraz Willmanna i od 6 do 14 obrazów z jego pracowni w Lubiążu (tak najczęściej wskazują źródła).
Ścinawa Mała — przebudowa i nowy wystrój
Kościół w Ścinawie Małej pod koniec XIX wieku został znacząco przebudowany i rozbudowany. W latach 1895-1898 dobudowano nowe prezbiterium i dwie nawy boczne, które nadały kościołowi plan krzyża i neobarokowy charakter. W roku 1898 kościół pod wezwaniem Nawiedzenia NMP otrzymał nową ambonę. Ambona pierwotnie zamontowana w katedrze Św. Jakuba w Nysie jest XVIII wiecznym dziełem artystów z jednej z pracowni w Bardzie Śląskim. Przebudowa i nowy wystrój kościoła w Ścinawie Małej jest owocem starań proboszcze księdza Josefa Pietscha.
Rozbudowa kościoła, koniec XIX wieku
Pamiątką z końca XIX wieku w Ścinawie Małej jest też budynek klasztoru przy ulicy Klasztornej. Budynek powstał w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku jako siedziba sióstr Elżbietanek ściągniętych z Nysy przez ks. Pietscha kilka lat wcześniej. Siostry Elżbietanki prowadziły w tym budynku opiekę nad chorymi. Dom nosił nazwę domu opieki im. św. Józefa. Po II WŚ siostry z tego klasztoru jeszcze przez kilka lat pełniły swoją misję wspomagając służbę zdrowia wizytami domowymi i lekarstwami. Klasztor był siedzibą sióstr Elżbietanek do przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.
Powodzie: cztery katastrofy stulecia
Ścinawa Niemodlińska w XIX wieku groźnie wylewała czterokrotnie. Za jedną z najgroźniejszych powodzi uważa się tę z roku 1813. Jak zwykle ucierpiały wszystkie miasta w regionie, ale w Ścinawie Małej ta sierpniowa powódź spowodowała wyjątkowo duże zniszczenia. W opisach mówi się o drugim Potopie. Zawaleniu uległo wiele domów zbudowanych z użyciem gliny. Dodatkowo, ponieważ powódź miała miejsce krótko po żniwach, zniszczeniu uległy zgromadzone w stodołach i magazynach zapasy zbóż. Obraz klęski dopełniały maszerujące wojska i wleczone z nimi choroby. Kolejne duże wylewy Ścinawki miały miejsce w roku 1854, 1888 i 1891. W roku 1854 fala kulminacyjna wlała się do Ścinawy gwałtownie. Mieszkańcy nie zdążyli zabezpieczyć inwentarza, wiele domów uległo zawaleniu, a w ich gruzach utonęło kilka osób. W 1888 roku powódź miała miejsce na początku sierpnia, a jej skutki były podobne do tych z roku 1854. W roku 1891 katastrofalna powódź miała miejsce w lipcu.
W przekazach podaje się, że każda z tych XIX wiecznych powodzi powodowała zerwanie mostu, uszkodzenia młynów i zniszczenie upraw lub zgromadzonych zbiorów. Powodzie zalewały też niżej położone studnie, a niewystarczająca świadomość zagrożenia chorobowego powodowała, że za każdym razem odbijało się to na zdrowiu mieszkańców Ścinawy.

Epidemie: cholera, tyfus i ospa
Obok wojen i powodzi, XIX wiek przyniósł mieszkańcom Ścinawy i całego Śląska kolejne tragedie w postaci śmiertelnych epidemii.
Cholera 1831–1866
Cholera nawiedziła region w latach 1831-1832, 1848-1849 i najgroźniej w lipcu i sierpniu roku 1866. Prudnik był wtedy miastem pruskiego zaplecza w wojnie z Austrią (bitwa pod Sadovą). W mieście działało kilka wojskowych lazaretów, do których trafiali chorzy i ranni żołnierze walczący w Czechach. W mieście zmarło ok. 300 osób, nie licząc żołnierzy, którzy byli głównymi sprawcami przywleczenia choroby.
Na cholerę w Nysie w tym samym roku zachorowało ok. tysiąca ludzi, a liczba ofiar w zależności od źródeł wahała się od 400 do 600.
Tyfus głodowy 1847–1848
W latach 1847-1848 na Śląsku pojawił się tyfus głodowy. Powodem głodu był nieurodzaj ziemniaków.
Ofiarą choroby stało się ok. 50 tysięcy mieszkańców Śląska, tj. ok 10% populacji regionu. W Ścinawie liczba ofiar choroby przewyższała liczbę wszystkich naturalnych zgonów z 5 poprzednich lat. W powiecie prudnickim z powodu tyfusu głodowego zmarło w zależności od źródeł od 2 do 3 tysięcy osób.
Ospa prawdziwa 1871–1872
W latach 1871-1872 w Prudniku i okolicach pojawiła się ospa prawdziwa. Choroba była szczególnie niebezpieczna dla dzieci.
Z powodu ospy w Prudniku zmarło 131 osób. W Ścinawie Małej liczba ofiar jest szacowana na 15-25.
Skok cywilizacyjny — drogi, kolej i poczta
Mimo tych katastrofalnych nieszczęść, Ścinawa Mała i Nyska w wieku XIX zanotowała duży skok cywilizacyjny. Z zabudowy zniknęła większość drewnianych domów. Prowadzona w Prusach w II połowie XIX wieku wielka akcja budowy i modernizacji dróg, zmieniła trwale układ komunikacyjny w regionie. Ścinawa przestała być miejscowością tranzytową między Nysą a Prudnikiem. Przez wieki popularność tej drogi wynikała z brodu lub mostu w Ścinawie i braku niebezpiecznych mokradeł na trasie do Nysy i Prudnika.
Geodeci pruscy wyznaczają drogę w XIX wieku. Często specjalistami w tej dziedzinie byli wojskowi, którym najbardziej zależało na dokładnych mapach. Do wytyczania dróg wykorzystywano namiary na wieże kościołów w pobliskich miejscowościach — to dlatego na horyzoncie każdej niemal drogi do Ścinawy Małej i Nyskiej dostrzegamy wieżę któregoś z kościołów.
Ścinawa Mała i Nyska. Zdjęcie lotnicze z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Uwagę zwraca rynek z ratuszem i zwarta zabudowa wokół rynku. Prawdopodobnie tak wyglądała Ścinawa również w II połowie XIX wieku.
Przeprowadzone na początku wieku reformy gospodarcze sprawiły pojawienie się dużej liczby wyedukowanych robotników. Niektóre źródła podają, że w połowie XIX wieku w Prusach praktycznie zlikwidowano analfabetyzm.
W połowie wieku XIX, a dokładnie w roku 1843 na Opolszczyźnie pojawiła się kolej. Pierwsza linia kolejowa łączyła Brzeg z Oławą i dalej z Wrocławiem. Mniej więcej w tym samym czasie kolej dotarła do Opola. Rewolucją dla rejonu Ścinawy było wybudowanie linii kolejowej z Nysy do Brzegu w 1848 roku. Około 30 lat później połączenie kolejowe z Nysą otrzymał Prudnik, przez który pociągi zaczęły docierać do Koźla. Połączenia kolejowe najważniejszych miast regionu uczyniły z nich prężne ośrodki przemysłowe, a okoliczne miejscowości przestały być daleką prowincją.
W końcu lat siedemdziesiątych XIX wieku hrabia von Matuschka rezydujący w Przydrożu Małym i mający Dwór w Ścinawie, uruchomił cegielnię (ruiny przy drodze do Przydroża). W dostępnych danych podaje się, że hrabia Matuschka był właścicielem dwóch cegielni. Tą jedną łatwo było ustalić. Ponieważ Matuschka był człowiekiem interesów i miał swoje dobra lub udziały w wielu przedsięwzięciach na Śląsku, umiejscowienie tej drugiej cegielni było trudne. Nie mogłem zgodzić się na umiejscowienie jej w Ścinawie Małej, co sugerowały źródła. Po prostu poza dużym wyrobiskiem gliny przy drodze do Śmicza nie ma w Ścinawie śladów takiego zakładu. Sugestie wypalania cegły w mielerzach nie pasują do II połowy XIX wieku, chociaż nie można tego wykluczyć w bardziej odległej przeszłości.
Dużym skokiem cywilizacyjnym było otwarcie w Ścinawie Małej punktu agencji pocztowej w połowie XIX wieku. Regularne kursowanie dyliżansu pocztowego i dźwięk trąbki pocztyliona towarzyszył Ścinawianom aż do momentu uruchomienia linii kolejowej do Nysy w roku 1911.