Ścinawa Mała była miejscowością istniejącą „od zawsze” jako punkt przeprawy przez Przesiekę Śląską - bagnistą i trudną do przebycia granicę między Księstwem Śląskim i Księstwem Opolsko Raciborskim. Bród przez rzekę Ścinawę Niemodlińską leżał na ważnym południowym trakcie łączącym Wrocław (zachód Europy) z Małopolską i Bramą Morawską. Dodatkowym atutem był trakt wiodący z Czech do Opola. Z uwagi na ważne położenie graniczne, Ścinawa Mała umożliwiała władcy śląskiemu i opolskiemu (kuzyni) kontrolę i ochronę granicy księstw.

W myśl zasady, że nie można być możnowładcą, skoro jest skromnie i włada się niewielką liczbą poddanych, Książę Kazimierz I we współpracy z Kościołem i kuzynem - księciem śląskim Henrykiem Brodatym zintensyfikował akcję osadnictwa. Potencjał Ścinawy Małej wcześniej dostrzegł biskup wrocławski, który poprzez Kasztelanię Otmuchowską powołał w Ścinawie Małej parafię i doprowadził do zbudowania kościoła.

Kościół należał do biskupa wrocławskiego, a w jego skład wchodziła działka budowlana i ziemia stanowiąca uposażenie tego konkretnego kościoła. W obliczu działań biskupa, Kazimierz I zdecydował się na formalne załatwienie lokacji Ścinawy Małej. Formalne, to za dużo powiedziane, bo takiego dokumentu prawdopodobnie nikt nie widział. Ścinawę Małą lokowano na prawie niemieckim. Świadczy o tym układ urbanistyczny i pola uprawne położone poza obszarem zabudowy. W lokacji uwzględniono istniejący już stan rzeczy w postaci własności kościelnej i ukształtowanie terenu. Dodatkowo lokację wzbogacono prawem flamandzkim.

W roku 1239 biskup wrocławski Tomasz I aktualizuje listę swoich powiększonych/rozwijających się dóbr i określa wysokość danin z poszczególnych posiadłości. Taki dokument pozwala oszacować dochody diecezji i ma istotne znaczenie przy planowaniu inwestycji. Ścinawa Mała nosi w tym dokumencie słowiańską nazwę Kamena. Można interpretować jako kamienny/kamienna i chodzi tu najpewniej o kamienisty, możliwy do przejechania wozem bród na rzece Ścinawie Niemodlińskiej. W szerszym znaczeniu - przejazd Przesieki Śląskiej, bagnistej granicy między Księstwem Śląskim i Księstwem Opolskim.

Ponownie należy zwrócić uwagę, że dochody biskupa w przypadku Ścinawy Małej najpewniej pochodzą tylko z enklawy - parafii i kościoła, a nie miasta, które należało do Księstwa Opolskiego.

W 1248 roku Biskup Wrocławski Tomasz I dokonuje lokacji miejscowości Stinavia. Trudne do wytłumaczenia, ale w dokumencie biskupa Wawrzyńca z 1226 ta osada już istnieje. Istnieje także w dokumencie Tomasza I z roku 1239. Z dostępnych komentarzy dotyczących podobnych sytuacji wynika, że obok istniejących miast i grodów, często zdarzało się lokowanie wsi noszących taką samą nazwę jak istniejący już gród.

Z czasem do nazwy Ścinawa Nyska (Stinavia) dodawano słowo villa lub dorf (wieś), co odróżniało wieś od miasta i była to dość popularna w średniowieczu praktyka, stosowana przy nazywaniu pobliskich miejscowości – miasta i wsi. Miejscowość Ścinawa Mała była już wtedy w pełni ukształtowanym organizmem miejskim, a położenie przy ważnym szlaku komunikacyjnym wskazuje, że stanowiła istotne dla księcia i sporne dla biskupa źródło dochodów. Prawo targu zmuszało kupców do wystawienia przewożonych towarów do sprzedaży na lokalnym rynku przez 2-5 dni. Dodatkowy dochód generowała gospoda (gdzie zatrzymują się podróżni i ich zaprzęgi), młyn, opłata targowa, piwo, myto za przekroczenie brodu/mostu? (od, konia/woła, wozu, wartości towaru, ilości osób) itp. Nad prawidłowym funkcjonowaniem systemu opłat na rzecz księcia w Opolu pracował komornik z kasztelanem. Czasami komornikiem bywał lokalny karczmarz lub kowal.

1223 Lokacja Nysy przez biskupa wrocławskiego Wawrzyńca na terenie dóbr biskupich, należących do Kasztelani Otmuchowskiej (enklawa w księstwie opolskim).

1255 - Początek Prudnika (rycerz Vok z Rozenberka buduje zamek na ziemi otrzymanej w lenno od króla Czech). 1279 formalna lokacja Prudnika przez Króla Czech.

1290 – Doszło do powstania Księstwa Nyskiego. Od tej pory rzeka Ścinawa Niemodlińska staje się granicą między Księstwem Opolskim i biskupim Księstwem Nyskim (księstwem biskupa wrocławskiego).

Najazd Tatarów w 1241 roku. Główne siły tatarskie, wg historyków podążały od Raciborza do Wrocławia, Legnicy i Głogowa prawą stroną Odry. Ich najazd, aż do odwrotu nie wyrządził na południowej Opolszczyźnie (z wyjątkiem Raciborza) większych szkód. Po zwycięstwach pod Legnicą i Głogowem, Tatarzy nie wracali zwartym szykiem i podążali wzdłuż lewej strony Odry. Szkody w okolicach Ścinawy wyrządziły rozdrobnione i rozproszone oddziały, penetrujące i grabiące miejscowości na drodze do Bramy Morawskiej i Małopolski. Pomimo braku danych o Ścinawie, miasto cierpiało z powodu podatków i kontrybucji potrzebnych do odbudowy oraz rozbudowy książęcych i biskupich fortyfikacji w regionie. Daniny na rzecz księcia i biskupa w II połowie XIII wieku spowolniły rozwój mniejszych miejscowości i zwiększyły odporność lokalnych centrów na podobne do tatarskiego zagrożenia.

Silne krótko oraz długotrwałe opady deszczu i gradu wywołały liczne powodzie, zniszczenia upraw i szlaków komunikacyjnych na całym Śląsku. Mroźne zimy, jak podają kroniki, spowodowały zamarznięcie rzek i zbiorników wodnych do dna, co poważnie zredukowało ilość ryb w rzekach i stawach. Zniszczone zostały zasiewy. Z powodu zimna padały też zwierzęta hodowlane, a podróże stały się bardzo niebezpieczne.

Na granicy Księstwa Nyskiego i Księstwa Opolskiego/Niemodlińskiego tlił się ciągle konflikt jeszcze z XIII wieku. W celu zwiększenia liczby osadników zaczęto wtedy bardziej karczować Przesiekę Śląską. Wśród osadników było dużo Flamandów, Walonów i północnych Niemców. Książęta i wójtowie zaczęli wykorzystywać ich doświadczenie i lepiej sobie radzili z gospodarką wodną. Osuszano duże fragmenty bagien, budowano rowy, wały, kanały i prawdopodobnie pierwsze młyny wodne, co również rodziło konflikty. Potrzebne śluzy i kanały młyńskie ograniczały użyteczność podobnych obiektów po drugiej stronie rzeki.

Ścinawa Niemodlińska jest rzeką kapryśną i w tamtych czasach często po powodzi zamieniła swoje koryto, a więc granicę między księstwami. Do tego dochodziła nielegalna wycinka „zagranicznych” drzew. Sporne były czynsze i cła nakładane na poddanych biskupa i poddanych księcia. Skarżono się na nielegalną dziesięcinę i opłaty pobierane przez biskupa od poddanych księcia i odwrotnie. W tamtym okresie dochodziło też do licznych potyczek patroli biskupich z patrolami książęcymi. Wojsko księcia, w reakcji na działanie biskupa, wyprawiało się wielokrotnie na stronę biskupią dokonując tam grabieży i zniszczeń. Podobnie reagował biskup wrocławski. Sprawy rozstrzygano w sądach w Opolu i we Wrocławiu. Niektóre z tych spraw docierały też do sądu w Pradze i w Wiedniu, a nawet do Watykanu, Biskup wrocławski nakładał klątwę na księcia opolskiego/niemodlińskiego.

Niewykluczone, że spory budził też kościół w Ścinawie Małej. Istniał przecież po stronie książęcej, na ziemi będącej uposażeniem biskupa jeszcze przed lokacją Ścinawy Małej. W tym przypadku mieszkańcy dóbr biskupich (Ścinawy Nyskiej) uczęszczali do kościoła na ziemi książęcej.

Nawiedzające Ścinawę w XVI wieku powodzie były najpoważniejszym testem przyjętych wcześniej rozwiązań urbanizacyjnych i hydrotechnicznych. Podczas likwidacji szkód najprawdopodobniej podjęto decyzję o częściowej regulacji koryta rzeki i budowie pierwszego drewnianego mostu (w połowie XIV w.).

To oznacza, że ludzie ze Ścinawy Nyskiej przechodząc przez most mogli być zmuszani do opłat i kontroli. Z pewnością na peryferiach księstw (nyskiego i opolskiego), po obu stronach mostu zdarzały się nadużycia. Ponieważ konflikty księcia z biskupem były częste, most bywał czasami trudnoprzekraczalny dla sąsiednich, ścinawskich społeczności.

Znalazłem opinię, że w połowie wieku XIV biskup wrocławski podjął decyzję o budowie kościoła w Ścinawie Nyskiej. Ten nowy, drewniany(?) kościół umacniał granicę biskupiego Księstwa Nyskiego i miał ograniczyć spory z Księstwem Niemodlińskim/Opolsko Raciborskim.

Opisany wyżej przebieg wydarzeń wyjaśnia istnienie dwóch kościołów w bliskich sobie miejscowościach.

Po tragicznej śmierci żarliwego kaznodziei Jana Husa doszło do buntu Czechów przeciwko Zygmuntowi Luksemburskiemu - królowi Czech, mającym duże uznanie w Świętym Cesarstwie Rzymskim, kojarzonym z władzą papieską. Husyci, bo tak nazwano rebeliantów, kilkakrotnie najeżdżali Śląsk (lenno króla Czech).

Najpoważniejsza rajza (tak nazywano najazdy Husytów) na Śląsk opolski i Księstwo Nyskie miała miejsce w roku 1428. Husyci spalili wówczas między innymi Głubczyce Głogówek i Białą, zdobyli Prudnik i bezskutecznie oblegali Nysę.

Ścinawa Mała leżąca na trasie wojsk husyckich, podobnie jak wiele okolicznych miejscowości, była terenem brutalnego pozyskiwania furażu (paszy dla zwierząt) i żywności dla wojska. Ścinawa Mała, w odróżnieniu od Ścinawy Nyskiej, należała do Księstwa Niemodlińskiego. Ścinawa Nyska była własnością biskupa wrocławskiego i częścią Księstwa Nyskiego, czyli głównego celu najazdu Husytów w 1428 roku.

Zdemoralizowani najazdami i grabieżami Husytów, pozbawieni majątków, niektórzy rycerze śląscy weszli na drogę przestępstwa jako źródła utrzymania. Wiodący przez Ścinawę szlak komunikacyjny był wyjątkowo atrakcyjny. Drogi od Koźla do Nysy i Wrocławia oraz droga z Nysy do Prudnika były uważane za najniebezpieczniejsze w Księstwie Opolskim.

Prawdopodobnie już w roku 1443 doszło do powołania związku miast walczącego z rozbojami. W składzie tego stowarzyszenia obok Głogówka, Białej, Prudnika i Nysy znalazła się też Ścinawa Mała. W miarę zaangażowania biskupa wrocławskiego – właściciela Księstwa Nyskiego, do związku przystąpiły Głuchołazy, Otmuchów, Paczków, Grodków i Wiązów. Przedstawiciele wymienionych miast spotykali się cyklicznie aktualizując warunki i sposoby współpracy.

XV wiek to okres ostrych zim, głodu i chorób wleczonych przez uciekinierów i maszerujące wojska.